Nhận xét, phê bình là một trong những quyền căn bản của con người. Nhưng nhận xét đúng hay sai là một việc khác. Rồi phê bình đúng hay không đúng là một việc khác nữa, nhất là nhận xét về Phật giáo mà là Phật giáo Việt Nam quả thật không dễ, mà đã không dễ nên có ngộ nhận sai lầm điều này không lạ.

Ở đây, tôi muốn nói vài ngộ nhận về Phật giáo Việt Nam do thiên kiến, cố chấp mà có và tệ hơn nữa là cố ý nếu không nói là ác ý để đưa ra nhận xét và phê bình sai lầm về Phật giáo Việt Nam để tạo ra tội lỗi cho bản thân và di hại đến nhiều người khác nhất là di hại đến thế hệ trẻ thì quả là điều khó chấp nhận.

Trình bày điều này thật không dám cao vọng đề cập một vấn đề trọng đại mà chỉ muốn nói với các bạn thân tình vài điểm cần yếu để cùng có một nhận thức chung, hầu chủ quan hay khách quan, tội phạm hay tòng phạm đều phải uốn nắn cách nghĩ, cách làm cho đúng.

*

Về hình thức sinh hoạt nghi lễ, thờ tự :

Chùa là để thờ Phật, nơi học Phật, tu theo Phật. Nhưng có những ngôi chùa còn thờ thêm đủ thứ, học thêm đủ chuyện và tu theo đủ cách (các cách ngoài pháp môn của Phật) thậm chí còn thờ cả thú vật (như thờ ngựa, thờ voi…), những hình thức thờ tự này dĩ nhiên không đúng chánh pháp, đượm màu mê tín dị đoan. Nhìn vào lối thờ tự như vậy do chính quí Cô quí Thầy Tu sĩ Phật giáo bày ra thì ai mà chẳng ngộ nhận!

Điểm này chúng ta cần xét rõ: Từ xa xưa sinh hoạt này trong xã hội Việt Nam có một số người tin như thế.

Đạo Phật lại không có những qui định cứng rắn, không có sự điều hành chặt chẽ, tất cả đều do tự nguyện, tự giác mà thôi.

Chúng sanh đa nghiệp, mỗi người lại cần một món ăn khác nhau tùy theo sở nguyện, sở cầu của họ lại thêm cái tâm tham (lãnh vực này ta tạm gọi là tham tin, đã tin Phật rồi vẫn còn muốn tin ông Chín Thượng Ngàn, tin bà Chúa Ba, bà La Sát, bà Cửu Thiên Huyền Nữ…).

Ảnh hưởng truyện Tàu, Tam Quốc có Quan Công hiển Thánh, Đường Chinh Tây có Lê Sơn Thánh Mẫu, Bát Tiên Quá Hải có Lý Thiết Quài, Đào Tiên Cô, Phong Thần có Thiên Tiên, Địa Tiên…

Và tâm lý thường tình ai cũng muốn có một vị Thần hộ mạng đầy uy lực và pháp thuật cao cường, và cũng từ tâm lý này mà họ tin, họ cầu, họ thờ, trong đó có cả vài tu sĩ Phật giáo làm trú trì cũng tin như thế, chưa nói đến cái tệ nạn lợi dụng Thần Thánh Tiên Phật mà tư lợi, tư kỷ làm sinh hoạt Phật giáo bị hoen mờ.

Như vậy, chúng ta thấy rõ vấn đề khá phức tạp. Hơn ai hết, người tu sĩ Phật giáo, người tín đồ Phật giáo chơn chánh phải nhận thức, phải tiên phong cải tiến nếp sống, phải dẫn đầu công việc gạn lọc tạp nhân, tạp chất lẫn lộn trong Phật giáo. Chúng ta nên nhớ “hoa sen mọc từ bùn nhưng đừng để bùn làm bẩn hoa sen”.

*

Về lãnh vực Nhân sinh :

Một xã hội tiến hóa đích thực phải tiến hóa nhiều mặt, tiến về văn chương, nghệ thuật để phục vụ đời sống tinh thần, tiến về khoa học máy móc, y học để phục vụ đời sống vật chất, sức khỏe, nhưng chưa đủ để tạo được hạnh phúc cho nhân loại, nó còn đòi hỏi những sinh hoạt, những tiến bộ về đạo đức tâm linh, những cơ sở vô hình này khiến con người tin được nhau, thương yêu lẫn nhau, đãi ngộ và tận tình giúp đỡ nhau, nhiên hậu xã hội mới thành xã hội tốt được.

Văn minh khoa học tiến bộ mà chăm lo sản xuất vũ khí để tiêu diệt nhau, tranh chấp, xâm lấn, đàn áp nhau nếu không phải vì thiếu đạo đức, thiếu lòng tin về tội phước ! Dùng văn chương nghệ thuật để khuynh loát nhau, lừa bịp nhau, tôn vinh bè phái, tranh giành ảnh hưởng với nhau thì thử hỏi có ích gì cho nhân loại ?

Thế mà, chúng ta, những người Phật tử đang xây dựng những nhịp cầu thương yêu, đang tạo dựng những nền móng Đạo đức lại bị những xuyên tạc nặng nề “ngồi mát ăn bát vàng, trốn tránh nợ đời, là lười biếng, là bi quan, là yếm thế v.v… và v.v…”.

Sự thật, cũng có vài Tu sĩ (rất ít) mang tâm ý hưởng thụ, không chịu khó, thiếu chịu khổ, sợ lao động chân tay mà cũng chẳng lao động trí óc, tuy số này rất ít nhưng cũng có cớ cho những nhận thức sai lầm,
cố ý vin vào để xuyên tạc. Còn đa số tăng sĩ đã im lặng và trả lời bằng hành động “Nhất nhật bất tác, nhất nhật bất thực” vì cái nghĩa của chữ “Tác” đâu chỉ đóng khung trong phạm vi cày cuốc, khuân vác mà chúng ta đã “Tác” với cái nghĩa cao hơn, rộng hơn, vô tánh, vô tướng bằng nhiều hình thức, bằng nhiều phương diện, đâu cần ai biết, nào muốn ai khen. Các công tác xã hội từ thiện Phật giáo bao giờ cũng đi tiên phong và làm rất nhiều mà có cần lên đài lên báo đâu. Chúng ta làm mà thế gian tầm thường không thấy làm gì cả, ai muốn biết cứ thử làm Tu sĩ đúng nghĩa vài hôm thì biết ngay, để thấy “Ngồi mát” như chúng ta không dễ.

Về việc trốn tránh nợ đời, bất hiếu với tổ tông, không lập gia đình là phản  tự nhiên của cuộc sống. Lập luận và đánh giá sự việc kiểu này chỉ như học sinh mẫu giáo dám chê nhà toán học chưa biết dấu cộng trừ. Họ cần thấy rõ một chữ Hiếu của đạo Phật, không phải chỉ lo cho cha mẹ hiện tiền mà còn độ thoát cho cha mẹ, ông bà nhiều kiếp. Người Tu sĩ Phật giáo không lập gia đình là một hành động tích cực siêu việt, một hy sinh cao cả, hy sinh cái hạnh phúc bình thường, nhỏ hẹp, ích kỷ, trải cái từ tâm khắp cả chúng sanh. Ý họ muốn con chim đại bàng phải bò như con rắn ?! Và cái tự nhiên của muôn loài động vật bình thường đến tầm thường. Bình thường như mọi vật đều bị sức hút của quả đất mà rơi xuống, nhưng khi một vật ở ngoài thượng tầng khí quyển không còn bị sức hút của quả đất, nên không rơi xuống nữa, điều này cũng tự nhiên chứ ? Tự nhiên cao hơn, thánh thiện hơn mà thôi.

Một lãnh vực khác người ta đánh giá người Phật tử tiêu cực, bi quan, yếm thế. Điều này, nói rõ rất dễ mất lòng, vô lẽ không tranh danh đoạt lợi, không giành giựt hơn thua là tiêu cực ? Không xum xoe la hét, sống đạm bạc thanh cao là bi quan ? Không mua quan bán chức, không gian tham hối lộ là yếm thế ? Người Phật tử có nếp sống đạo hạnh, từ ái, vô tư, hiền hòa. Một phong thái nhẹ nhàng, giải thoát. Không huênh hoang tự thị, tự mãn vì ý thức cuộc đời là vô thường, danh lợi là giả huyễn, từ đó mà tự chế trong cuộc sống, tin vào luật nhân quả nên tự tại trong mọi hoàn cảnh. Tự thắng là một hành động tích cực siêu việt mà người bình thường không làm được.

Với nhận thức như thế, một lập trường sống rõ nét. Người con Phật đã có một hướng đi siêu thoát và cứ thế mà tiến bước, bước lạc ra ngoài là rơi vào hố sâu tội lỗi, là tạo nghiệp bất thiện.

Về Kinh luật:

Giáo lý thậm thâm vi diệu của Phật giáo trong tam tạng kinh điển đồ sộ chúng ta không đủ trình độ và khả năng đọc và biết hết ý đức Phật đã dạy, khi ẩn dụ, khi hoán dụ, tùy trình độ và đối tượng, tùy lúc và tùy nơi. Chúng ta học chưa tới, hiểu chưa rõ, nghĩ chưa thông, nhất là không ứng dụng, nghĩa là không tu hoặc có tu mà không chịu học nên hành trì sai, truyền bá trật, vì vậy mà những người đứng ngoài nhìn vào rất dễ ngộ nhận.

Ở đây, tôi muốn nói đến một sự oái oăm khác, những nhận thức sai lầm không phải là những kẻ thiếu học mà từ những nhà thông thái có học thức, có học vị  hẳn hoi (không phải là tri thức) những người này hiểu giáo lý đạo Phật rất nhiều, rất cao có thể gọi là nhà nghiên cứu Phật học. Nhưng họ học Phật không phải để hành trì, để tin tưởng mà để trích văn, rút ý, lập luận trái ngược, xuyên tạc phỉ báng. Họ thực hiện rất tinh vi mà nếu chúng ta không cảnh giác, suy nghĩ tường tận rất dễ trở thành kẻ đồng lõa với tội lỗi mà trở thành sư tử trùng trong mình sư tử.

Trường hợp thứ hai xảy ra từ trước đến nay là họ nghiên cứu rút lời hay ý đẹp trong đạo Phật, tinh ba trong Phật giáo rồi sao chép, xào nấu, thêm gia vị, bọc bao bì, dán nhãn hiệu của họ rồi tung ra thị trường, lôi kéo, mua chuộc, lập phái, lập tôn, làm cho đạo Phật rối tung lên vì cái ta, cái ngã của họ. Đó là những người có tư tưởng “Cá nhân chủ nghĩa”, “muốn làm lãnh tụ” khi thực chất trong họ chưa có gì. Và cũng từ đây mà tạo nên nhiều ngộ nhận khác nữa về Phật giáo Việt Nam.

*

Trên đây chỉ nêu vài nhận thức sai lầm về Phật giáo Việt Nam có tính phổ biến, còn nhiều thấy biết sai lầm khác mà chúng ta phải chấn chỉnh.

Điều cốt yếu là chúng ta, những Tu sĩ và Cư sĩ Phật giáo thuần thành không cho phép chúng ta tạo điều kiện để người ta hiểu sai lầm về Phật giáo Việt Nam, ngoại trừ người ta cố tình xuyên tạc hay có ác ý e sợ ảnh hưởng của Phật giáo trong quần chúng mà tung hỏa mù để phá Phật giáo chúng ta. Tôi muốn nói thêm, đừng sợ người ta phá Phật giáo, hiểu lầm Phật giáo mà chỉ sợ chính chúng ta, nguời Phật tử chúng ta chưa hiểu Phật mà trở  thành phỉ báng Phật của chúng ta.

Các điểm đã nêu là thực tế, mà thực tế bao giờ cũng dễ đụng chạm. Xin quí vị, nếu có, lấy lòng từ mẫn khoan dung cho.

                                                                          Hè 2003            TÙNG SƠN